مسجد و منبر در صدراسلام، مرکز مناسبتهای سیاسی بوده است؛ جنگ هایی که در اسلام شده است، بسیاری از آنها از مسجد طرحش ریخته می شد؛ مسجد جایی بوده که از آنجا می شده است مناسبت های سیاسی، منبرهم جایی بوده است که محل خطبهها بوده است.
پدیدههای اجتماعی و فرهنگی چنان در تاروپود یک جامعه یا فرهنگ تنیده شده اند که تجزیه و تحلیل و برجسته نمودن آنها بدون نگاه کلان به آن جامعه و فرهنگ و تاریخش قابل بررسی نیست؛ موضوع مسجد نیز در تاریخ و فرهنگ اسلامی ما ازجمله آنان است؛ چه بسا انحراف در تحلیلها و نتیجهگیری نادرست ازهمین نقطه آغاز شده است؛ برهمین اساس مقولههایی مانند مبارزه، انقلاب، جنگ و مسائل مشابه دیگر باید در درون یک سیستم و درمجموعه منسجمی که تمامی آنها مؤثر بر یکدیگر هستند، بررسی شود؛ ازاینرو نگاهی اجمالی به مقطعی از تاریخ انقلاب داریم؛ سپس سیر جامعهای که باپشتوانه عظیم اعتقادی و ایمانی و با رهبری پیشوایی برگرفته از تشیع علوی که بدونشک منحصر به فردترین سیستم رهبری در عالم است، پس از یک مبارزه طولانی سرخ و نفسگیر و موفق به خلق یک انقلاب با هویتی اسلامی که برای جهان آن روز کاملاً ناشناخته بود متفاوت از سیستمهای مدیریتی متداول در دنیا یعنی انقلابی با مدیریت یک مرجع عالم به فقه اهلبیت، متقی، مجاهد، آگاه به زمان و سیاستها و جریانهای حاکم بر جهان وبخصوص شناخت ویژگیهای جامعه خویش بابرپایی نظامی حکومتی مبتنی برارزشهای اسلام، با جوانانی پرشور که آگاهانه وعاشقانه پیرو رهبر خویش آماده هرگونه جانفشانیاند.
از دیرباز، مساجد بهعنوان جغرافیای معنوی مدنیت اسلامی و ائمه جماعات در جایگاه علمای دین و حلقه اتصال جامعه مؤمن با امامت و رهبری و مرجعیت، نقشی ویژه داشتند؛ بدیهی است مساجد جامع در رأس این جریان و سایر مساجد بسته به جامعیت و مرکزیتشان از یک سو و امامان جمعه و جماعت با توجه به شخصیتهای فردی و سوابق مبارزاتی و علمیشان از سوی دیگر هر کدام به نوعی در آگاهیبخشی و ترویج شرایع دین تأثیری بسزا داشتهاند.
دوران انقلاب
با توجه به اینکه در دوران نهضت اسلامی ایران، از سال 1342 و قبل از پیروزی انقلاب اسلامی، تمام رسانههای گروهی و ارتباط جمعی در اختیار رژیم شاه بود؛ همچنین نیروهای انقلابی از امکان هرگونه فعالیت فرهنگی، اجتماعی و سیاسی محروم بودند؛ درنتیجه مساجد، رسانه ارتباط جمعی مناسبی برای آگاهی مردم و اطلاع رسانی و پایگاهی باارزش به منظور سازماندهی و هدایت انقلابی ملت بودند. انقلاب اسلامی ایران بهعنوان یک جنبش اجتماعی بااستفاده از مساجد فراگیر شد؛ شبکه مساجد و جلسات مذهبی همانند حلقه رابط میان علما، رهبران انقلاب و مردم انقلابی بودند که وظیفه بسیج مردم را در جهت مخالفت با سیاستهای حاکم برعهده داشتند. مرحوم آیتالله طالقانی پیرامون شروع انقلاب از مساجد و حضور گسترده و فعال مردم در آن، این گونهگفته اند: «انقلاب ما از مسجد شروع شد و باید در مسجد ادامه پیدا کند، اسلام اصیل را باید در مساجد فرا گرفت که نه کمونیسم است نه کاپیتالیسم، بلکه اسلام است... هیچ چیزی نمیتواند جای مسجد را بگیرد، نه کلیسا، نه دانشگاه، نه مدارس و نه پادگانها. دنیا را باید از طریق مساجد نجات دهیم، البته نه مسجدی که فقط ختم و دعا باشد که مانند مسجد پیامبر، دنیا را بلرزاند.».
مساجد، همواره کانونهایی تأثیرگذار بوده اند که با برنامه و تدارک کافی در صحنه حضور داشتهاند؛ بدون شک مساجدی که تحت ولایت امامی پارسا، انقلابی، برخورداراز اخلاقیات نیکو، مردمی و خلاق در جذب نیروهای جوان و تربیت و سازماندهی نسل نو هستند، باعث رونق وشکوفایی فرهنگ دینی در بین جوانان و حضور پرشور و حماسه ساز آنان برای دفاع از میراث انقلاب و جمهوری اسلامی است. مساجد به پایگاههای نیرومند انقلاب اسلامی و سنگرهای مستحکم مبارزه تبدیل شدند؛ اقشار انقلابی به روش وفاق گروهی در درون این پایگاههای عظیم محلی با مسئولیتهای دینی، تصمیمات انقلابی و تعاون اجتماعی آشنا شده و خود را برای یک نبرد طولانی به منظور حاکمیت بر سرنوشت خویش آماده کردند؛ درهمین رابطه امام امت از مسجد بهعنوان «سنگر» یاد کردند.
در نهادهای مذهبی همچون مساجد همواره گروههایی از مسلمانان، سازمانهای غیررسمی تشکیل داده و در جهت تحقق اهداف متعالی اسلام و احیای برخی کنشهای اجتماعی پیوسته چون همکاری، همیاری و دگریاری و نیز نفی کنشهای اجتماعی گسستهای چون رقابت و ستیزه تلاش میکردند.
بنا به اعتمادی که مردم به ائمه جماعات داشتند، کارکرد حقوقی و قضایی مساجد از عمده اموری بود که در محور اجتماعی بسیار مؤثر مینمود؛ ازاین رو ائمه جماعات مشاور مردم بوده و نقش راهنما را ایفا می کردند؛ به گونهای که اکثر مردم در مسائل اجتماعی و خانوادگی به امام جماعت ـ که مورد وثوق و اعتماد آنها بود ـ رجوع کرده و از نظرات ایشان بهره مند میشدند. از شاخصترین فعالیتهای تبلیغی که به یقین بیشترین تأثیر را در مسائل فرهنگی ـ اجتماعی جامعه نیز داشته، سخنرانی و خطابه بودهاست؛ مردم مؤمن به ویژه اهالی مسجد،اغلب آگاهیهای اجتماعی ، مذهبی خود را به همین شیوه دریافت میکردند؛ چرا که رسانههای گروهی آن دوران، اعم از رادیو، تلویزیون و نشریات در خدمت اهداف اسلام زدایی و دینستیزی حکومت شاهان بودند.
شبستان